Kripto Para Piyasalarının Dünya ve Türkiye Üzerindeki Etkileri Sonucu Yaklaşım ve Yaptırımlar

Bitcoin ve diğer kripto para piyasaları ağlarında dünya genelinde olduğu gibi Türkiye’de de devletin tutumu küresel ölçekte olduğu gibi dinamiklerdeki değişimlerden etkilenmiştir. Tarih boyunca Küresel pazarda ve etkin piyasalardaki savaş ve bunun getirdiği gergin otamla beraber yatırımcılar pek çok farklı enstrümana ve güvenli liman arayışına girişmiş, bugün popüler olan altın gümüş gibi değerli madenlerin yanında kontrolün nispeten devletler ve organları tarafından kısıtlı olduğu dijital para birimleri de dijital çağa girişle beraber hayatımızda bir yer edinmiştir. Önceki yazımızdan hareketle maden ve rezerv korumalı bitcoinler ve çeşitlerinden nasıl bir etki bıraktığını açıklamıştık. Bu bağlamda Ülkemiz özelindeki dinamikleri anlamak açısından önce ülkelerde ve finansal seyir içinde bitcoinin çıkışından hareketle yükseliş ile düşüş dönemlerindeki önemli gelişmelere değinmek yerinde olacaktır:

Bitcoinin kısaca doğuşu;

Bitcoin, 2008 küresel finans krizinin tam ortasında ortaya çıktı. Bankaların devlet yardımıyla kurtarıldığı, sıradan tasarruf sahiplerinin mağdur olduğu bu dönemde, “Satoshi Nakamoto” takma adıyla yazılan bir teknik makale, para sisteminin alternatifini önermekteydi.

31 Ekim 2008’de bir kriptografi posta listesine gönderilen “Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System” başlıklı 9 sayfalık makale, merkezi otoriteye ihtiyaç duymadan güvenli dijital ödeme yapmayı sağlayan bir sistem tarif ediyordu. Temel ilkeler şunlardı:

•               Hiçbir banka, hükümet veya şirketin kontrolünde değil

•               Toplam 21 milyon BTC — enflasyon önleyici tasarım

•               Tüm işlemlerin şeffaf ve değiştirilemez kaydı

•               İşlem doğrulama için matematiksel hesaplama

•               Her ~4 yılda bir madenci ödülü yarıya düşer — arzı kısıtlar

Bu ilkeler Nakamoto’nun aklındaki sisteimi  yansıtıyordu: Küresel ölçekte haber kanalları bu konuda manşetler attılar, The Times gazetesinin “Bakan bankalara ikinci kurtarma paketinin eşiğinde” manşeti buna bir örnektir. Sessizce  otoriteye meydan okumayı içeren piyasa etkisi ve düzenlemeleri protesto niteliği taşımaktaydı. Buna karşın bu ekosistemin kurucusu Nakamoto’nun kimliği  meçhul ve gizemini koruyor.

Krizden sonraki dönemlerde kronolojik seyri 2010 ve 2020 arası dönemde genele vurduğumuzda inişli çıkışlı ancak daha çok pozitif bir seyirken, 2019-20 Covid-19 pandemi sürecinin de etkisi ile piyasaların istikararsızlaşması ve tüm sektörlerde bir felç durumuna geçilmesinin etkisi ile başlangıçta kısa süreli bir şok düşüşünün ardından beklentilerin aksine 2022’ye kadarki süreçte yatırımcısına kar ve getiri sağladığı, sonraki 2022-2026 arasını kapsayan dönemde ise spot piyasalar, politik figürler, savaşlar ve buna bağlı olarak değişen altın piyasasındaki değişimlerin yatırımcısına  getiri ve zararlarına tanıklık etmekteyiz. Bu verilere göz atmak isterseniz tablo şu şekildedir;

Verileri daha detaylı ele alacak olursak Türkiye’ye yansımaları üzerine bağlantı kurup neden sonuç ilişkisi oluşturabiliriz. Kategorize edilmiş haliyle beş büyük boğa/ayı döngüsüne ayırabiliriz. Her döngünün tetikleyicileri farklılık göstermektedir;

Nisan 2011-Şubat 2023 Dönemi

Zirve 32 $ (Haziran 2011) gördü.  Dip 0,01 $ — %99,9 düşüş yaşadı. Buna takriben 20 ay içinde zirveyi yeniden test etti. Tetikleyicisi MT Gox hackleri ve  Silk road kısaca ağırlıklı olarak uyuşturucu, yasa dışı silah ve sahte belge gibi kanun dışı ürünlerin pazarlandığı çevrimiçi bir “karanlık ağ” (dark web) karaborsası, kapatılması ve ABD federal  soruşturmalarının akabinde Bitcoinin dark web ödemeleri ile özdeşleştirilmesidir.

Dünyada bunlar olurken Ülkemiz özelinde baktığımızda Türkiye’de farkındalık sıfıra yakın. Kripto kavramı teknik çevrelerin dışında bilinmiyordu.

 Aralık 2013- Ağustos 2015 Kurumsal Güvensizlik Dönemi

Zirve     1.163 $ (Aralık 2013)   Dip      ~170 $ — %85 düşüş

Tetikleyicisi Mt. Gox iflası (850.000 BTC çalındı). Silk Road’un kapatılması.

ABD CFTC (Emtia piyasaları denetleme kurumu)’ nin ‘fiyat manipülasyonu’ açıklaması. Birçok ‘Bitcoin öldü’ manşeti. Ve buna bağlı olarak piyasalarda bu enstrümana karşı bir güvensizlik rüzgarı oluşturulmaya çalışılması.

Ülkemize etkisi Türkiye’de ilk kripto borsaları kurulmaya başlandı (BTCTürk 2013). O dönem için henüz küçük ölçekli. Lira bu dönemde görece stabil ve kurdan etkilenme durumu şu ana kıyasla durgun seviyede.

Aralık 2017- Aralık 2020 Dönemi

Zirve     19.783 $ (Aralık 2017)  Dip    3.200 $ — %84 düşüş

Değişim               36 ay (zirvenin yeniden test edilmesi Aralık 2020)

Tetikleyicileri,  ICO yani ilk kripto para arzı fonlarının piyasanın kapasitesiinden fazla ve spekülatif fiyatlandırması  balonu patladı; Google ve Facebook kripto reklamlarını yasakladı; SEC ETF başvurularını reddetti; Japonya’da Coincheck hacki (530M $). Genel yatırımcı güvensizliğine yol açtı.

Ülkemize etkisi Türkiye’de 2018’de Türk lirasında değer düşüşü ve  krizinin başlamasıyla kripto ilgisi arttı. BTC/TRY hacmi yükseldi. Devletin bu önelim konusunda henüz düzenleyici çerçeve ve mevzuatlarının bulunmadığı bir dönem.

Mart 2020-Kasım 2022 Dönemi

Zirve 68.789 $ (Kasım 2021) Dip 15.479 $ — %77 düşüş

Tetikleyici faktörler; COVID sonrası toparlanma güçlüydü, düşüş daha kontrollü ilerledi,

Tesla ve MicroStrategy Bitcoin satın aldı. Çin tüm kripto işlemlerini yasakladı (Eylül 2021). Terra-Luna çöküşü (~40 milyar $ eridi). Kısaca ekosistemin algoritmik sabit coin’i olan UST’nin 1 ABD doları olan sabit değerini kaybetmesiyle süregelen bir kriz. Devamında TX iflası — Sam Bankman-Fried dolandırıcılıktan tutuklandı. Celsius donduruldu.

Ülkemize etkisi kur karşısında 2021’de Türk lirası %44 değer kaybetti. Türk vatandaşları birikimlerini korumak için Bitcoin’e yöneldi. BTC/TRY günlük hacmi 873 BTC zirvesine ulaştı. Fazla talepten doğan aşırılığı önlemek amacıyla 2021’de TCMB kripto ödeme yasağı çıkardı.

Ocak 2023-Günümüz EFT ve Kurumsal Meşrutiyet Dönemi

 Zirve ~126.198 $ (Ekim 2025 ATH) Dip ~80.000 $ (2026 başı düzeltmesi)Döngü henüz tamamlanmadı (4 yılda 1 yarılanma-halving mekanizması devreye giriyor)

Tetikleyiciler, Ocak 2024: SEC ilk spot Bitcoin ETF’lerini onayladı (BlackRock IBIT, Fidelity FBTC). Nisan 2024: 4. Halving. Kasım 2024: Trump seçim zaferi politik dinamiklerdeki oynaklık.  Mart 2025: ABD Stratejik Bitcoin Rezervi kuruldu.

Ülkemize etkisi, Türkiye SPK lisanslama sistemi devreye girdi (2024). FATF gri listesinden çıkıldı (2024). Kurumsal yatırımcılar Türkiye pazarına ilgi gösterdi. Yıllık işlem hacmi 200 milyar $’a ulaştı.

Yukarıda bahsettiğimiz üzere Halving mekanizmasına yakından bakarsak yaklaşık her 4 yılda bir gerçekleşen madenci ödül yarılanmasıdır. Bu mekanizmada yeni arz girişi azaltılır yani miktar kısıtlaması getirilir. Bitcoin gibi kripto para ağlarında madencilerin blok zincirine ekledikleri her işlem bloğu başına aldıkları ödülün (hisse senedinde lot kavramına benzetilebilir) belirli aralıklarla yarı yarıya düşürülmesi işlemidir. Temel amacı, piyasaya sürülen yeni kripto para miktarını kademeli olarak azaltarak dijital varlığı enflasyondan korumak ve kıtlık yaratmaktır. Buna bağlı olarak fiyatlar da artacaktır.

Genel anlamda bir fikir edindiğimize ve ana yapı taşlarına değindiğimize göre asıl Türkiyedeki etkilerini inceleyelim:

Türkiye’nin Bitcoin benimseme hikâyesi, yalnızca küresel trendleri değil; özgün ve derinden hissedilen ekonomik koşulları yansıtmaktadır. Ulusal paramızdaki değer kaybı ile Bitcoin’e olan ilgi arasında güçlü bir korelasyon bağı kurulmuştur. Türk yatırımcının yönelme nedenleri şöyle sıralanabilir:

• Türk Lirasındaki değer kaybına karşı BTC bir sığınak olarak kullanıldı. Bitcoin, lira cinsinden 2023’te %78 değer kazandı

•USDT ve USDC gibi stablecoin’ler kısa vadeli korunma için tercih edildi; BTC uzun vade için

•2001 ve 2018 krizlerinin psikolojik izi nedeniyle geleneksel bankaya alternatif arayışı

• Akıllı telefon penetrasyonu yüksek; uygulama tabanlı borsalar yaygınlaştı.

Ayrıca aşağıdaki tablodan yakın geçmişteki  sayısal verilere ulaşabilrisiniz.

Sonuç olarak bu benimseme dalgası sonucu Türkiye’nin tutumu kısıtlayıcıdan düzenlemeye evrildi. Yıllık bazlı düzenlemeler şöyledir:

• 2021: TCMB kripto ödeme yasağı → fiyat 50.000 $’ın üzerindeyken eşzamanlı

• 2021: MASAK kripto firmaları KYC/AML kapsamına aldı

• 2022–2024: FATF gri listesi baskısı → Türkiye AML reformlarını hızlandırdı

• 2024: 7518 sayılı Kanun → SPK kripto sektörünün düzenleyicisi oldu; lisanslama    başladı

• 2024: FATF gri listesinden çıkış → uluslararası yatırımcı güveni arttı

• 2025: Travel Rule uygulandı; 48 saatlik çekim bekleme süresi getirildi

*Tüm kısıtlamalara rağmen kripto benimsemesi durmadı; P2P işlemler yaygınlaştı.

Özetle, 2008 Küresel Kriziyle beraber hayatımıza giren Bitcoin ve kripto para piyasalarının ortaya çıkışından otoriteleri sarsıcı etkisi sonucu piyasalardaki hack, dolandırıcılık, el değiştirme, politik ve savaş kaynaklı dalgalanmaları ile yükseliş ve düşüş dönemlerine, halving mekanizmasına, hatta dünya piyasalarında nasıl algılanıp bu yeni ekosisteme karşı devletlerin aldığı yaptırım kararlarından  Türkiye’ye kur bazlı olarak negatif seyirli pozisyonunda nasıl bir etki sağladığına kadar genel anlamda bir çıkarım yaptık. Ayrıca sayısal verilerle destekledik.  Sonraki yazılarımızda bitcoin ve kripto para piyasalarının işleyişi hakkında merak ettiklerinizi objektif ve mantık yoluyla sizlere en iyi şekilde aktarmaya devam edeceğiz.  

tarih: 22.05.2026

Kaynakça: